شهادت امام باقر

زندگاني حضرت امام باقر :

نام مبارک امام پنجم محمد بود . لقب آن حضرت باقر يا باقرالعلوم است ،
بدين جهت که : درياي دانش را شکافت و اسرار علوم را آشکارا ساخت . القاب
ديگري مانند شاکر و صابر و هادي نيز براي آن حضرت ذکر کرده اند که هريک باز
گوينده صفتي از صفات آن امام بزرگوار بوده است .
کنيه امام " ابوجعفر " بود . مادرش فاطمه دختر امام حسن مجتبي ( ع )
است . بنابراين نسبت آن حضرت از طرف مادر به سبط اکبر حضرت امام حسن ( ع )
و از سوي پدر به امام حسين ( ع ) مي رسيد . پدرش حضرت سيدالساجدين ، امام زين
العابدين ، علي بن الحسين ( ع ) است .
تولد حضرت باقر ( ع ) در روز جمعه سوم ماه صفر سال 57هجري در مدينه
اتفاق افتاد . در واقعه جانگداز کربلا همراه پدر و در کنار جدش حضرت سيد
الشهداء کودکي بود که به چهارمين بهار زندگيش نزديک مي شد .
دوران امامت امام محمد باقر ( ع ) از سال 95هجري که سال درگذشت امام
زين العابدين ( ع ) است آغاز شد و تا سال 114ه . يعني مدت 19سال و چند ماه
ادامه داشته است . در دوره امامت امام محمد باقر ( ع ) و فرزندش امام جعفر
صادق ( ع ) مسائلي مانند انقراض امويان و بر سر کار آمدن عباسيان و پيدا شدن
مشاجرات سياسي و ظهور سرداران و مدعياني مانند ابوسلمه خلال و ابومسلم خراساني 
و ديگران مطرح است ، ترجمه کتابهاي فلسفي و مجادلات کلامي در اين دوره پيش
مي آيد ، و عده اي از مشايخ صوفيه و زاهدان و قلندران وابسته به دستگاه خلافت
پيدا مي شوند . قاضيها و متکلماني به دلخواه مقامات رسمي و صاحب قدرتان پديد
مي آيند و فقه و قضاء و عقايد و کلام و اخلاق را - بر طبق مصالح مراکز قدرت
خلافت شرح و تفسير مي نمايد ، و تعليمات قرآني - به ويژه مسأله امامت و ولايت
را ، که پس از واقعه عاشورا و حماسه کربلا ، افکار بسياري از حق طلبان را به
حقانيت آل علي ( ع ) متوجه کرده بود ، و پرده از چهره زشت ستمکاران اموي و
دين به دنيا فروشان برگرفته بود ، به انحراف مي کشاندند و احاديث نبوي را در
بوته فراموشي قرار مي دادند . برخي نيز احاديثي به نفع دستگاه حاکم جعل کرده و
يا مشغول جعل بودند و يا آنها را به سود ستمکاران غاصب خلافت دگرگون مي نمودند .
اينها عواملي بود بسيار خطرناک که بايد حافظان و نگهبانان دين در برابر آنها
بايستند . بدين جهت امام محمد باقر ( ع ) و پس از وي امام جعفر صادق ( ع )
از موقعيت مساعد روزگار سياسي ، براي نشر تعليمات اصيل اسلامي و معارف حقه
بهره جستند ، و دانشگاه تشيع و علوم اسلامي  را پايه ريزي نمودند . زيرا اين
امامان بزرگوار و بعد شاگردانشان وارثان و نگهبانان حقيقي تعليمات پيامبر
( ص ) و ناموس و قانون عدالت بودند ، و مي بايست به تربيت شاگرداني عالم
و عامل و ياراني شايسته و فداکار دست يازند ، و فقه آل محمد ( ص ) را جمع
و تدوين و تدريس کنند . به همين جهت محضر امام باقر ( ع ) مرکز علماء و
دانشمندان و راويان حديث و خطيبان و شاعران بنام بود . در مکتب تربيتي امام
باقر ( ع ) علم و فضيلت به مردم آموخته مي شد . ابوجعفر امام محمد باقر ( ع )
متولي صدقات حضرت رسول ( ص ) و اميرالمؤمنين ( ع ) و پدر و جد خود بود و
اين صدقات را بر بني هاشم و مساکين و نيازمندان تقسيم مي کرد ، و اداره آنها
را از جهت مالي به عهده داشت . امام باقر ( ع ) داراي خصال ستوده و مؤدب
به آداب اسلامي بود . سيرت و صورتش ستوده بود . پيوسته لباس تميز و نو
مي پوشيد . در کمال وقار و شکوه حرکت مي فرمود . از آن حضرت مي پرسيدند : جدت
لباس کهنه و کم ارزش مي پوشيد ، تو چرا لباس فاخر بر تن مي کني ؟ پاسخ مي داد :
مقتضاي تقواي جدم و فرمانداري آن روز ، که محرومان و فقرا و تهيدستان زياد
بودند ، چنان بود . من اگر آن لباس بپوشم در اين انقلاب افکار ، نمي توانم
تعظيم شعائر دين کنم .
امام پنجم ( ع ) بسيار گشاده رو و با مؤمنان و دوستان خوش برخورد بود .
با همه اصحاب مصافحه مي کرد و ديگران را نيز بدين کار تشويق مي فرمود . در ضمن
سخنانش مي فرمود : مصافحه کردن کدورتهاي دروني  را از بين مي برد و گناهان دو
طرف - همچون برگ درختان در فصل خزان - مي ريزد . امام باقر ( ع ) در صدقات
و بخشش و آداب اسلامي مانند دستگيري از نيازمندان و تشييع جنازه مؤمنين و
عيادت از بيماران و رعايت ادب و آداب و سنن ديني ، کمال مواظبت را داشت .
مي خواست سنتهاي جدش رسول الله ( ص ) را عملا در بين مردم زنده کند و مکارم
اخلاقي  را به مردم تعليم نمايد .
در روزهاي گرم براي رسيدگي به مزارع و نخلستانها بيرون مي رفت ، و با
کارگران و کشاورزان بيل مي زد و زمين را براي  کشت آماده مي ساخت . آنچه از
محصول کشاورزي - که با عرق جبين و کد يمين - به دست مي آورد در راه خدا انفاق
مي فرمود .
بامداد که براي اداي نماز به مسجد جدش رسول الله ( ص ) مي رفت ، پس
از گزاردن فريضه ، مردم گرداگردش جمع مي شدند و از انوار دانش و فضيلت او
بهره مند مي گشتند .
مدت بيست سال معاويه در شام و کارگزارانش در مرزهاي ديگر اسلامي در
واژگون جلوه دادن حقايق اسلامي - با زور و زر و تزوير و اجير کردن عالمان خود
فروخته - کوشش بسيار کردند . ناچار حضرت سجاد ( ع ) و فرزند ارجمندش امام
محمد باقر ( ع ) پس از واقعه جانگداز کربلا و ستمهاي  بي سابقه آل ابوسفيان ، که
مردم به حقانيت اهل بيت عصمت ( ع ) توجه کردند ، در اصلاح عقايد مردم به ويژه
در مسأله امامت و رهبري ، که تنها شايسته امام معصوم است ، سعي بليغ کردند
و معارف حقه اسلامي را - در جهات مختلف - به مردم تعليم دادند تا کار نشر
فقه و احکام اسلام به جايي رسيد که فرزند گرامي  آن امام ، حضرت امام جعفر صادق
( ع ) دانشگاهي با چهار هزار شاگرد پايه گذاري  نمود ، و احاديث و تعليمات
اسلامي را در اکناف و اطراف جهان آن روز اسلام انتشار داد . امام سجاد ( ع )
با زبان دعا و مناجات و يادآوري از مظالم اموي و امر به معروف و نهي از منکر
و امام باقر ( ع ) با تشکيل حلقه هاي درس ، زمينه اين امر مهم را فراهم نمود و
مسائل لازم ديني  را براي مردم روشن فرمود .
رسول اکرم اسلام ( ص ) در پرتو چشم واقع بين و با روشن بيني وحي الهي 
وظايفي را که فرزندان و اهل بيت گرامي اش در آينده انجام خواهند داد و نقشي 
را که در شناخت و شناساندن معارف حقه به عهده خواهند داشت ، ضمن احاديثي 
که از آن حضرت روايت شده ، تعيين فرموده است . چنان که در اين حديث آمده
است :
روزي جابر بن عبدالله انصاري که در آخر عمر دو چشم جهان بينش تاريک شده
بود به محضر حضرت سجاد ( ع ) شرفياب شد . صداي کودکي  را شنيد ، پرسيد کيستي ؟
گفت من محمد بن علي بن الحسينم ، جابر گفت : نزديک بيا ، سپس دست او را
گرفت و بوسيد و عرض کرد :
روزي خدمت جدت رسول خدا ( ص ) بودم . فرمود : شايد زنده بماني و محمد
بن علي بن الحسين که يکي از اولاد من است ملاقات کني . سلام من را به او برسان
و بگو : خدا به تو نور حکمت دهد . علم و دين را نشر بده . امام پنجم هم به
امر جدش قيام کرد و در تمام مدت عمر به نشر علم و معارف ديني و تعليم حقايق
قرآني  و احاديث نبوي ( ص ) پرداخت .
اين جابر بن عبدالله انصاري همان کسي است که در نخستين سال بعد از شهادت
حضرت امام حسين ( ع ) به همراهي عطيه که مانند جابر از بزرگان و عالمان با
تقوا و از مفسران بود ، در اربعين حسيني به کربلا آمد و غسل کرد ، و در حالي 
که عطيه دستش را گرفته بود در کنار قبر مطهر حضرت سيدالشهداء آمد و زيارت
آن سرور شهيدان را انجام داد . باري ، امام باقر عليه السلام منبع انوار حکمت
و معدن احکام الهي بود . نام نامي آن حضرت با دهها و صدها حديث و روايت و
کلمات قصار و اندرزهايي همراه است ، که به ويژه در 19سال امامت براي ارشاد
مستعدان و دانش اندوزان و شاگردان شايسته خود بيان فرموده است . بنا به
رواياتي که نقل شده است ، در هيچ مکتب و محضري  دانشمندان خاضعتر و خاشعتر از
محضر محمد بن علي ( ع ) نبوده اند .
در زمان اميرالمؤمنين علي ( ع ) گوئيا ، مقام علم و ارزش دانش هنوز -
چنان که بايد - بر مردم روشن نبود ، گويا مسلمانان هنوز قدم از تنگناي حيات
مادي بيرون ننهاده و از زلال دانش علوي جامي  ننوشيده بودند ، و در کنار درياي 
بيکران وجود علي ( ع ) تشنه لب بودند و جز عده اي  معدود قدر چونان گوهري را
نمي دانستند . بي جهت نبود که مولاي متقيان بارها مي فرمود : سلوني قبل از تفقدوني 
پيش از آنکه من را از دست بدهيد از من بپرسيد . و بارها مي گفت : من به
راههاي آسمان از راههاي زمين آشناترم . ولي کو آن گوهرشناسي که قدر گوهر وجود
علي را بداند ؟ اما به تدريج ، به ويژه در زمان امام محمد باقر ( ع ) مردم
کم کم لذت علوم اهل بيت و معارف اسلامي را درک مي کردند ، و مانند تشنه لبي 
که سالها از لذات آب گوارا محروم مانده و يا قدر آن را ندانسته باشد ، زلال
گواراي دانش امام باقر ( ع ) را دريافتند و تسليم مقام علمي امام ( ع ) شدند ،
و به قول يکي از مورخان : " مسلمانان در اين هنگام از ميدان جنگ و لشکر کشي 
متوجه فتح دروازه هاي علم و فرهنگ شدند " . امام باقر ( ع ) نيز چون زمينه
قيام بالسيف ( قيام مسلحانه ) در آن زمان - به علت خفقان فراوان و کمبود
حماسه آفرينان - فراهم نبود ، از اين رو ، نشر معارف اسلام و فعاليت علمي را
و هم مبارزه عقيدتي و معنوي با سازمان حکومت اموي را ، از اين طريق مناسب تر
مي ديد ، و چون حقوق اسلام هنوز يک دوره کامل و مفصل تدريس نشده بود ، به
فعاليتهاي ثمر بخش علمي در اين زمينه پرداخت . اما بدين خاطر که نفس شخصيت
امام و سير تعليمات او - در ابعاد و مرزهاي مختلف - بر ضرر حکومت بود ، مورد
اذيت و ايذاء دستگاه قرار مي گرفت . در عين حال امام هيچگاه از اهميت تکليفي 
شورش ( عليه دستگاه ) غافل نبود ، و از راه ديگري  نيز آن را دامن مي زد : و آن
راه ، تجليل و تأييد برادر شورشي اش زيد بن علي بن الحسين بود .
رواياتي در دست است که وضع امام محمد باقر ( ع ) که خود - در روزگارش -
مرزبان بزرگ فکري و فرهنگي بوده و نقش مهمي در نشر اخلاق و فلسفه اصيل اسلامي 
و جهان بيني خاص قرآن ، و تنظيم مباني فقهي و تربيت شاگرداني " مانند امام
شافعي " و تدوين مکتب داشته ، موضع انقلابي برادرش " زيد " را نيز تأييد
مي کرده است چنانکه نقل شده امام محمد باقر ( ع ) مي فرمود : خداوندا پشت من
را به زيد محکم کن .
و نيز نقل شده است که روزي زيد بر امام باقر ( ع ) وارد شد ، چون امام
( ع ) زيد بن علي  را ديد ، اين آيه را تلاوت کرد :
" يا ايها الذين آمنوا کونوا قوامين بالقسط شهداء لله " . يعني : " اي 
مؤمنان ، بر پاي دارندگان عدالت باشيد و گواهان ، خداي را " .
آنگاه فرمود : انت و الله يا زيد من اهل ذلک ، اي زيد ، به خدا سوگند
تو نمونه عمل به اين آيه اي .
مي دانيم که زيد برادر امام محمد باقر ( ع ) که تحت تأثير تعليمات ائمه
( ع ) براي اقامه عدل و دين قيام کرد . سرانجام عليه هشام به عبدالملک اموي ،
در سال ( 120يا 122) زمان امامت امام جعفر صادق ( ع ) خروج کرد و دستگاه
جبار ، ناجوانمردانه او را به قتل رساند . بدن مقدس زيد را سالها بر دار کردند
و سپس سوزانيدند . و چنانکه تاريخ مي نويسد : گرچه نهضت زيد نيز به نتيجه اي 
نينجاميد و قيامهاي ديگري نيز که در اين دوره به وجود آمد ، از جهت ظاهري به
نتايجي نرسيد ، ولي اين قيامها و اقدامها در تاريخ تشيع موجب تحرک و بيداري 
و بروز فرهنگ شهادت عليه دستگاه جور به شمار آمده و خون پاک شيعه را در
جوشش و غليان نگهداشته و خط شهادت را تا زمان ما در تاريخ شيعه ادامه داده
است . امام باقر ( ع ) و امام صادق ( ع ) گرچه به ظاهر به اين قيامها دست
نيازيدند ، که زمينه را مساعد نمي ديدند ، ولي  در هر فرصت و موقعيت به تصحيح
نظر جامعه درباره حکومت و تعليم و نشر اصول اسلام و روشن کردن افکار ، که نوعي 
ديگر از مبارزه است ، دست زدند . چه در اين دوره ، حکومت اموي رو به زوال
بود و فتنه عباسيان دامنگير آنان شده بود ، از اين رو بهترين فرصت براي نشر
افکار زنده و تربيت شاگردان و آزادگان و ترسيم خط درست حکومت ، پيش آمده
بود و در حقيقت مبارزه سياسي به شکل پايه ريزي  و تدوين اصول مکتب - که امري 
بسيار ضروري بود - پيش آمد .
اما چنان که اشاره شد ، دستگاه خلافت آنجا که پاي مصالح حکومتي پيش مي آمد
و احساس مي کردند امام ( ع ) نقاب از چهره ظالمانه دستگاه برمي گيرد و خط صحيح
را در شناخت " امام معصوم ( ع ) " و امامت که دنباله خط " رسالت " و بالاخره
" حکومت الله " است تعليم مي دهد ، تکان مي خوردند و دست به ايذاء و آزار و
شکنجه امام ( ع ) مي زدند و گاه به زجر و حبس و تبعيد ...
براي شناخت اين امر ، به بيان اين واقعه که در تاريخ ياد شده است
مي پردازيم :
" در يکي از سالها که هشام بن عبدالملک ، خليفه اموي ، به حج مي آيد ،
جعفر بن محمد ، امام صادق ، در خدمت پدر خود ، امام محمد باقر ، نيز به حج
مي رفتند . روزي در مکه ، حضرت صادق ، در مجمع عمومي  سخنراني مي کند و در آن
سخنراني تأکيد بر سر مسأله پيشوايي و امامت و اينکه پيشوايان بر حق و خليفه هاي 
خدا در زمين ايشانند نه ديگران ، و اينکه سعادت اجتماعي و رستگاري در پيروي 
از ايشان است و بيعت با ايشان و ... نه ديگران . اين سخنان که در بحبوحه
قدرت هشام گفته مي شود ، آن هم در مکه در موسم حج ، طنيني بزرگ مي يابد و به
گوش هشام مي رسد. هشام در مکه جرأت نمي کند و به مصلحت خود نمي بيند 
که متعرض آنان شود . اما چون به دمشق مي رسد ، مأمور به مدينه  
  مي فرستد و از فرماندار مدينه مي خواهد که امام باقر ( ع ) و فرزندش را به دمشق
  روانه کرد ، و چنين مي شود .
حضرت صادق ( ع ) مي فرمايد : چون وارد دمشق شديم ، روز چهارم ما را به
مجلس خود طلبيد . هنگامي که به مجلس او درآمديم ، هشام بر تخت پادشاهي خويش
نشسته و لشکر و سپاهيان خود را در سلاح کامل غرق ساخته بود ، و در دو صف در
برابر خود نگاه داشته بود . نيز دستور داده بود تا آماج خانه اي ( جاهايي که در
آن نشانه براي تيراندازي مي گذارند ) در برابر او نصب کرده بودند ، و بزرگان
اطرافيان او مشغول مسابقه تيراندازي بودند . هنگامي  که وارد حياط قصر او شديم ،
پدرم در پيش مي رفت و من از عقب او مي رفتم ، چون نزديک رسيديم ، به پدرم
گفته : " شما هم همراه اينان تير بيندازيد " پدرم گفت : " من پير شده ام .
اکنون اين کار از من ساخته نيست اگر من را معاف داري بهتر است " . هشام قسم
ياد کرد : " به حق خداوندي که ما را به دين خود و پيغمبر خود گرامي داشت ، تو
را معاف نمي دارم " . آنگاه به يکي از بزرگان بني  اميه امر کرد که تير و کمان
خود را به او ( يعني امام باقر - ع - ) بده تا او نيز در مسابقه شرکت کند .
پدرم کمان را از آن مرد بگرفت و يک تير نير بگرفت و در زه گذاشت و به قوت
بکشيد و بر ميان نشانه زد . سپس تير ديگر بگرفت و بر فاق تير اول زد ... تا
آنکه نه تير پياپي افکند . هشام از ديدن اين چگونگي خشمگين گشت و گفت :
" نيک تير انداختي اي ابوجعفر ، تو ماهرترين عرب و عجمي در تيراندازي . چرا
مي گفتي من بر اين کار قادر نيستم ؟ ... بگو : اين تيراندازي را چه کسي به تو
ياد داده است " . پدرم فرمود : " مي داني که در ميان اهل مدينه ، اين فن شايع
است . من در جواني چندي  تمرين اين کار کرده ام " .
سپس امام صادق ( ع ) اشاره مي فرمايد که : هشام از مجموع ماجرا غضبناک
گشت و عازم قتل پدرم شد . در همان محفل هشام بر سر مقام رهبري و خلافت اسلامي 
با امام باقر ( ع ) سخن مي گويد . امام باقر درباره رهبري رهبران بر حق و چگونگي 
اداره اجتماع اسلامي و اينکه رهبر يک اجتماع اسلامي بايد چگونه باشد ، سخن
مي گويد . اينها همه هشام را - که فاقد آن صفات بوده است و غاصب آن مقام -
بيش از پيش ناراحت مي کند . بعضي نوشته اند که : امام باقر را در دمشق به
زندان افکند . و چون به او خبر مي دهند که زندانيان دمشق مريد و معتقد به امام
( ع ) شده اند ، امام را رها مي کند و به شتاب روانه مدينه مي نمايد . و پيکي 
سريع ، پيش از حرکت امام از دمشق ، مي فرستد تا در آباديها و شهرهاي سر راه
همه جا عليه آنان ( امام باقر و امام صادق - ع - ) تبليغ کنند تا بدين گونه ،
مردم با آنان تماس نگيرند و تحت تأثير گفتار و رفتارشان واقع نشوند . با اين
وصف امام ( ع ) در اين سفر ، از تماس با مردم - حتي مسيحيان - و روشن کردن
آنان غفلت نمي ورزد .
جالب توجه و قابل دقت و يادگيري است که امام محمد باقر ( ع ) وصيت
مي کند به فرزندش امام جعفر صادق ( ع ) که مقداري  از مال او را وقف کند ، تا
پس از مرگش ، تا ده سال در ايام حج و در مني  محل اجتماع حاجيها براي سنگ
انداختن به شيطان ( رمي جمرات ) و قرباني کردن براي  او محفل عزا اقامه کنند .
توجه به موضوع و تعيين مکان ، اهميت بسيار دارد . به گفته صاحب الغدير 
زنده ياد علامه اميني - اين وصيت براي آن است که اجتماع بزرگ اسلامي ، در آن
مکان مقدس با پيشواي حق و رهبر دين آشنا شود و راه ارشاد در پيش گيرد ، و
از ديگران ببرد و به اين پيشوايان بپيوندد ، و اين نهايت حرص بر هدايت مردم
است و نجات دادن آنها از چنگال ستم و گمراهي .

شهادت امام باقر ( ع )
حضرت امام محمد باقر ( ع ) 19سال و ده ماه پس از شهادت پدر بزرگوارش
حضرت امام زين العابدين ( ع ) زندگي کرد و در تمام اين مدت به انجام دادن
وظايف خطير امامت ، نشر و تبليغ فرهنگ اسلامي  ، تعليم شاگردان ، رهبري 
اصحاب و مردم ، اجرا کردن سنتهاي جد بزرگوارش در ميان خلق ، متوجه کردن
دستگاه غاصب حکومت به خط صحيح رهبري و راه نمودن به مردم در جهت شناخت
رهبر واقعي و امام معصوم ، که تنها خليفه راستين خدا و رسول ( ص ) در زمين
است ، پرداخت و لحظه اي  از اين وظيفه غفلت نفرمود .
سرانجام در هفتم ذيحجه سال 114هجري در سن 57سالگي در مدينه به وسيله
هشام مسموم شد و چشم از جهان فروبست . پيکر مقدسش را در قبرستان بقيع - کنار
پدر بزرگوارش - به خاک سپردند

[ + ] نوشته شده توسط parisa در دوشنبه 26 آذر1386 ساعت 7:14 بعد از ظهر { }

منو اصلي

آرشيو مطالب